पावसाळ्यात रोगप्रतिकारशक्ती वाढवण्याचे उपाय जाणून घेणे आजच्या काळात खूपच गरजेचे आहे. पाऊस सुरू होतो आणि सोबत येतात सर्दी, खोकला, ताप, पोटदुखी आणि अनेक हंगामी आजार. पण हे आजार का होतात? याचे उत्तर दडलेले आहे आपल्या शरीराच्या रोगप्रतिकारशक्तीमध्ये. आयुर्वेदानुसार पावसाळ्यात शरीराची अग्नि — म्हणजेच पचनशक्ती — कमकुवत होते, त्यामुळे रोगप्रतिकारशक्ती घटते. पण योग्य आहार आणि काही सोप्या आयुर्वेदिक टिप्सने आपण या हंगामात निरोगी आणि सक्षम राहू शकतो.
पावसाळ्यात रोगप्रतिकारशक्ती का कमी होते?
पावसाळ्यात हवेतील आर्द्रता वाढते, तापमान घसरते आणि जीवाणू-विषाणूंची वाढ झपाट्याने होते. आयुर्वेदात या ऋतूला ‘वर्षा ऋतू’ म्हटले असून या काळात ‘वात’ आणि ‘पित्त’ दोषांचे प्रमाण वाढते. पचनशक्ती मंदावल्यामुळे शरीरात ‘आम’ (toxins) तयार होतो आणि रोगप्रतिकारशक्ती कमी होते. याचा परिणाम म्हणजे आपण सतत आजारी पडतो. म्हणूनच या काळात विशेष काळजी घेणे आवश्यक आहे.
पावसाळ्यात रोगप्रतिकारशक्ती वाढवण्याचे उपाय — ८ आयुर्वेदिक टिप्स
१. हळद-आल्याचे काढे रोज प्या
हळद आणि आले हे आयुर्वेदाचे दोन महत्त्वाचे घटक आहेत. हळदीतील ‘करक्यूमिन’ हे द्रव्य शरीरातील जळजळ कमी करते आणि रोगप्रतिकारशक्ती वाढवते. आल्यात असलेले ‘जिंजेरोल’ जीवाणूविरोधी आणि विषाणूविरोधी गुणधर्म असलेले आहे. रोज सकाळी एक कप गरम पाण्यात अर्धा चमचा हळद, एक इंच आल्याचा तुकडा आणि थोडी काळी मिरी टाकून हे काढे प्या. पावसाळ्यात रोगप्रतिकारशक्ती वाढवण्याचे हे सर्वात सोपे आणि प्रभावी घरगुती उपाय आहे.
२. तुळशीचे दोन पाने रोज खा
तुळस ही आयुर्वेदातील ‘अमृत वनस्पती’ मानली जाते. तुळशीत अँटीबॅक्टेरियल, अँटीव्हायरल आणि अँटीफंगल गुणधर्म असतात. रोज सकाळी रिकाम्या पोटी ४-५ तुळशीची पाने खाल्ल्याने सर्दी-खोकला लांब राहतो, श्वसनमार्ग स्वच्छ राहतो आणि शरीराची रोगप्रतिकारशक्ती उंचावते. तुळशीच्या पानांचा चहा करूनही पिता येतो — त्यासाठी ५-६ पाने, थोडे आले, मध आणि काळी मिरी घाला.
३. आवळ्याचे सेवन करा
आवळा हा व्हिटॅमिन C चा नैसर्गिक खजिना आहे. एका आवळ्यात संत्र्यापेक्षा २० पट जास्त व्हिटॅमिन C असते. व्हिटॅमिन C हे रोगप्रतिकारशक्तीच्या पेशींना (white blood cells) सक्रिय करते. पावसाळ्यात आवळ्याचा रस, आवळा मुरंबा किंवा च्यवनप्राश यांपैकी कोणतेही एक रोज सेवन करा. आवळा अग्नि (पचनशक्ती) सुधारतो आणि शरीरातून विषारी द्रव्ये बाहेर काढतो.
४. उकळलेले पाणी आणि कोमट पाणी प्या
पावसाळ्यात पाण्याद्वारे अनेक आजार होतात — टायफॉइड, कावीळ, जलतापजन्य आजार. आयुर्वेदात थंड पाणी पिणे या ऋतूत निषिद्ध मानले आहे. रोज किमान ८ ग्लास उकळलेले आणि थंड केलेले (कोमट) पाणी प्या. यामुळे पाण्यातील जीवाणू नष्ट होतात, पचनशक्ती सुधारते आणि शरीर हायड्रेटेड राहते. थंड पाणी किंवा फ्रिजचे पाणी या ऋतूत टाळा.
५. अश्वगंधा आणि गिलोय — आयुर्वेदिक टॉनिक
अश्वगंधा हे ‘ॲडॅप्टोजेन’ (adaptogen) आहे — म्हणजे ते शरीराला ताणाशी लढण्यास मदत करते आणि रोगप्रतिकारशक्ती बळकट करते. गिलोय (टिनोस्पोरा कोर्डिफोलिया) हे आयुर्वेदातील सर्वोत्तम इम्युनिटी-बूस्टर मानले जाते. पावसाळ्यात गिलोयाचा रस (१-२ चमचे) रोज रिकाम्या पोटी घेतल्याने ताप, मलेरिया आणि डेंग्यूसारख्या आजारांपासून संरक्षण मिळते. रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवण्यासाठी आहार आणि निसर्गोपचार या लेखातही आपण हे सविस्तर वाचू शकतो.
६. योग्य आहार — काय खावे, काय टाळावे
खावे: मूग डाळ खिचडी, तांदळाची पेज, उकडलेल्या भाज्या, लसूण, कांदा, मेथी, कारले, सुंठ (वाळलेले आले). हे सर्व पदार्थ पचायला हलके आणि रोगप्रतिकारशक्ती वाढवणारे आहेत.
टाळावे: कच्च्या पालेभाज्या (कारण त्यावर जीवाणू असतात), बाहेरचे कापलेले फळ, स्ट्रीट फूड, थंड पेये, मासे-मांस (या ऋतूत पचायला जड). हृदय निरोगी ठेवण्याचे उपाय या लेखातही आहाराबाबत महत्त्वाच्या टिप्स आहेत.
७. पुरेशी झोप आणि व्यायाम
रोगप्रतिकारशक्ती वाढवण्यासाठी झोप हा सर्वात महत्त्वाचा घटक आहे. झोपेत शरीर ‘सायटोकाइन्स’ हे प्रथिने तयार करते जे रोगांशी लढण्यास मदत करतात. रोज रात्री ७-८ तास शांत झोप घ्या. तसेच रोज ३०-४५ मिनिटे सुलभ व्यायाम — योगासने, प्राणायाम किंवा चालणे — यामुळे रक्तप्रवाह सुधारतो आणि रोगप्रतिकारशक्तीच्या पेशी सक्रिय होतात. पावसाळ्यात घरातच योगासने करणे सर्वोत्तम आहे.
८. मानसिक ताण कमी करा
हे ऐकायला विचित्र वाटेल, पण मानसिक ताण (stress) हा रोगप्रतिकारशक्तीचा सर्वात मोठा शत्रू आहे. सतत ताणामुळे ‘कोर्टिसोल’ हे हार्मोन वाढते जे रोगप्रतिकारक पेशींना कमजोर करते. दिवसातून १०-१५ मिनिटे ध्यान, दीर्घ श्वास, संगीत किंवा छंद यासाठी वेळ द्या. रोगप्रतिकारशक्ती वाढवण्याचे घरगुती उपाय या लेखातही तणाव व्यवस्थापनाबद्दल सविस्तर माहिती आहे.
पावसाळ्यात निरोगी राहण्याचे छोटे पण महत्त्वाचे नियम
- हात वारंवार साबणाने धुवा
- भिजल्यानंतर लगेच कोरडे व्हा आणि उबदार कपडे घाला
- डासांपासून बचाव करा — मलेरिया, डेंग्यूचा धोका जास्त असतो
- घरात पाणी साठणार नाही याची काळजी घ्या
- खिडक्यांना मच्छरदाणी लावा
निष्कर्ष
पावसाळ्यात रोगप्रतिकारशक्ती वाढवण्याचे उपाय म्हणजे खूप महागडे किंवा कठीण असे नाहीत. हळद, तुळस, आवळा, अश्वगंधा — या सर्व गोष्टी आपल्या स्वयंपाकघरात आणि आसपास उपलब्ध आहेत. आयुर्वेदाने हजारो वर्षांपूर्वी सांगितलेल्या या सोप्या उपायांनी आपण पावसाळ्यातही तंदुरुस्त राहू शकतो. या टिप्स आजपासूनच सुरू करा — आणि हा पावसाळा आनंदाने, निरोगी राहून एन्जॉय करा! आपल्याला या उपायांपैकी कोणते आधीच माहीत होते? कमेंटमध्ये नक्की सांगा!
या आणि अशा वैविध्यपूर्ण लेखांचे अपडेट्स मिळविण्यासाठी आमचे फेसबुक पेज मनाचेTalks ला नक्की लाईक करा. आणि लेखांचे अपडेट्स व्हाट्स ऍप वर मिळवण्यासाठी येथे क्लिक करा / Instagram वर मनाचेTalks ला फॉलो करण्यासाठी येथे क्लिक करा / टेलिग्रामवर संवाद साधण्यासाठी येथे क्लिक करा
सदर लेख अथवा लेखातील कुठल्याही भागाचे छापील, इलेक्ट्रॉनिक माध्यमात परवानगीशिवाय पुनर्मुद्रण किंवा कुठल्याही सोशल मीडियात कॉपी-पेस्ट करून पुनर्लेखन करण्यास सक्त मनाई आहे. याचे उल्लंघन केल्याचे आढळल्यास कायदेशीर कारवाई करण्यात येईल.
माहिती उपयुक्त वाटल्यास वरती उजव्या कोपऱ्यात दिलेले बटन दाबून हा लेख व्हॉट्सऍप वर आपल्या मित्र मैत्रीणींना पाठवा.