पावसाळ्यात आहार काय असावा हा प्रश्न अनेकांना पडतो. पाऊस सुरू झाला की वातावरणात दमटपणा वाढतो, तापमान खालीखाली जाते आणि पचनशक्ती मंदावते. या ऋतूत चुकीचे खाल्ले तर सर्दी, खोकला, अपचन, जुलाब आणि पोटाचे विकार हमखास डोकावतात. म्हणूनच पावसाळ्यात आहाराबाबत जागरूक राहणे अत्यंत गरजेचे आहे.
पावसाळ्यात पचनशक्ती का मंदावते?
आयुर्वेदानुसार, पावसाळ्यात वात आणि पित्त दोष वाढतो. हवेतील आर्द्रता (humidity) वाढल्यामुळे शरीरातील अग्नी (पचनशक्ती) कमकुवत होतो. यामुळे अन्न नीट पचत नाही, गॅस होतो, आणि पोट जड वाटते. या काळात बाहेरचे तळलेले, मसालेदार, उघड्यावरचे पदार्थ खाल्ल्यास आजारी पडण्याची शक्यता खूप जास्त असते. त्यामुळे घरचे, ताजे शिजवलेले, सहज पचण्यासारखे अन्न खाण्यावर भर द्यावा.
पावसाळ्यात आहार काय असावा — ८ महत्त्वाच्या टिप्स
१. गरम आणि ताजे शिजवलेले अन्न खा
पावसाळ्यात नेहमी गरम, ताजे आणि घरी शिजवलेले अन्न खाण्याचा प्रयत्न करावा. वरण-भात, खिचडी, मसालेभाजी असे पदार्थ पचायला हलके आणि पोषक असतात. शिळे अन्न या ऋतूत विशेषतः टाळावे कारण त्यात जंतूंची वाढ झपाट्याने होते.
२. तूप आणि आले-लसूण यांचा वापर करा
तूप हे पचनशक्ती सुधारण्यास मदत करते. जेवणात एक चमचा तुपाचा वापर फायदेशीर ठरतो. आले आणि लसूण हे नैसर्गिक अँटिबॅक्टेरिअल घटक आहेत. भाजी किंवा चहात आले घालणे पावसाळ्यात विशेष फायदेशीर असते. रोगप्रतिकारशक्ती वाढवण्यासाठी घरगुती उपाय म्हणूनही आले-लसूण अत्यंत प्रभावी आहेत.
३. हिरव्या पालेभाज्या काळजीपूर्वक खा
पावसाळ्यात पालक, मेथी, कोथिंबीर यांसारख्या पालेभाज्यांवर कीटक आणि जंतू असण्याची शक्यता जास्त असते. त्यामुळे पालेभाज्या स्वच्छ धुवून, मीठाच्या पाण्यात भिजवून, नीट शिजवूनच खाव्यात. कच्च्या सॅलडचे प्रमाण या ऋतूत कमी करावे.
४. कडू चव असणारे पदार्थ खा
कडू चव असणारे पदार्थ जसे की कारले, मेथीचे दाणे, हळद — हे पावसाळ्यात शरीरासाठी अमृतासमान आहेत. ते शरीरातील विषारी घटक बाहेर काढतात, पित्त शांत करतात आणि संसर्गापासून रक्षण करतात. रोज जेवणात थोडे कारले किंवा मेथी दाण्याचे पाणी घेण्याची सवय लावून घ्यावी.
५. मोड आलेले धान्य खा
मूग, चवळी, मसूर यांचे मोड पावसाळ्यात उत्तम आहार आहे. मोड आलेल्या धान्यात व्हिटॅमिन C आणि अँटिऑक्सिडंट्स भरपूर असतात. मात्र, ते नीट शिजवूनच खावेत — कच्चे खाणे टाळावे. हे शरीराची पावसाळ्यात रोगप्रतिकारक शक्ती टिकवण्यास मदत करते.
६. सूप आणि काढ्याचा आधार घ्या
पावसाळ्यात गरम भाज्यांचे सूप, तुळशी-आले-काळी मिरी-दालचिनी घालून केलेला आयुर्वेदिक काढा रोज पिण्याची सवय ठेवा. हे शरीर आतून उबदार ठेवते, सर्दी-खोकला दूर ठेवते आणि पचनशक्ती सुधारते. सकाळी रिकाम्या पोटी कोमट पाण्यात लिंबू आणि मध घेणे हीदेखील उत्तम सवय आहे.
७. उघड्यावरचे पदार्थ टाळा
पावसाळ्यात भेळ, पाणीपुरी, चाट, उघड्यावरचे ज्यूस यांपासून दूर राहणे हिताचे आहे. या पदार्थांमध्ये दूषित पाणी वापरले जाते आणि माशा बसण्याची शक्यता जास्त असते. टायफॉइड, कावीळ, अतिसार यांसारखे पावसाळी आजार याच माध्यमातून पसरतात.
८. पाणी उकळून किंवा फिल्टर करून प्या
पावसाळ्यात पाणी दूषित होण्याची शक्यता सर्वाधिक असते. नळाचे पाणी उकळूनच प्यावे किंवा RO/UV फिल्टरचे पाणी वापरावे. पाण्यातून होणाऱ्या आजारांपासून बचावासाठी हे एकमेव खात्रीचे उपाय आहे. उच्च रक्तदाब आणि इतर आजारांवर नियंत्रण ठेवण्यासाठीही योग्य आहाराचे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे.
पावसाळ्यात काय खाऊ नये?
पावसाळ्यात खालील गोष्टी शक्यतो टाळाव्यात:
- बाहेरचे तळलेले पदार्थ — समोसे, पकोडे, वडापाव
- कच्चे सॅलड आणि कापलेले फळे बाहेरून विकत घेऊन खाणे
- फ्रीजमधून काढलेले थंड पाणी किंवा आईस्क्रीम
- शिळे, उघड्यावर ठेवलेले अन्न
- जड, तेलकट, अतिमसालेदार पदार्थ
- उघड्यावरचे ज्यूस आणि लस्सी
पावसाळ्यातील आदर्श दिवसाचे जेवण
सकाळी: कोमट पाणी + लिंबू + मध → वरण-भात किंवा मेथी थेपले
दुपारी: वरण-भात-भाजी-ताक (थंड दही टाळावे)
संध्याकाळी: तुळशी-आले काढा किंवा भाज्यांचे सूप
रात्री: खिचडी किंवा भाकरी-भाजी — हलके जेवण
पावसाळ्यात योग्य आहाराच्या सवयी अंगीकारल्या तर या ऋतूचा आनंद आजारी न पडता घेता येतो. शरीराला आतून मजबूत ठेवणे, पचनशक्ती सुधारणे आणि रोगप्रतिकारशक्ती वाढवणे — हे तिन्ही उद्देश योग्य आहाराने साध्य होतात. आपण आणि आपल्या कुटुंबाने हे उपाय नक्की अमलात आणा आणि निरोगी, आनंदी पावसाळा अनुभवा!
या आणि अशा वैविध्यपूर्ण लेखांचे अपडेट्स मिळविण्यासाठी आमचे फेसबुक पेज मनाचेTalks ला नक्की लाईक करा. आणि लेखांचे अपडेट्स व्हाट्स ऍप वर मिळवण्यासाठी येथे क्लिक करा / Instagram वर मनाचेTalks ला फॉलो करण्यासाठी येथे क्लिक करा / टेलिग्रामवर संवाद साधण्यासाठी येथे क्लिक करा
सदर लेख अथवा लेखातील कुठल्याही भागाचे छापील, इलेक्ट्रॉनिक माध्यमात परवानगीशिवाय पुनर्मुद्रण किंवा कुठल्याही सोशल मीडियात कॉपी-पेस्ट करून पुनर्लेखन करण्यास सक्त मनाई आहे. याचे उल्लंघन केल्याचे आढळल्यास कायदेशीर कारवाई करण्यात येईल.
माहिती उपयुक्त वाटल्यास वरती उजव्या कोपऱ्यात दिलेले बटन दाबून हा लेख व्हॉट्सऍप वर आपल्या मित्र मैत्रीणींना पाठवा.