“असं पण होतं का?” – परवा एका कौटुंबिक गप्पांमध्ये भाचा हसत म्हणाला, “काका, तू मला गॅसलाइट करतोयस!” आणि सगळे एकमेकांकडे बघत राहिले. गॅस? लाइट? त्याचा इथे काय संबंध? तुम्ही हे ऐकलंय का? आजची जनरेशन Z, म्हणजेच Gen Z (जेन झी), “gaslighting करू नकोस” हे वाक्य रोजच्या गप्पांत सहज वापरते. गॅसलाइटिंग हा शब्द त्यांच्या तोंडून इतक्या सहज येतो की मोठ्यांना वाटतं, हा आणखी एखादा नवा स्लँग असावा.
खरं सांगायचं तर Gen Z जसे “ghosting”, “vibe” किंवा “red flag” हे शब्द खेळीमेळीने वापरतात, तसाच हा शब्दही त्यांनी उचलला आहे. पण गमतीत वापरला जाणारा हा शब्द प्रत्यक्षात एक गंभीर मानसिक वर्तनप्रकार आहे, जो समोरच्याच्या मनात स्वतःबद्दलच संशय निर्माण करतो. चला, तो नेमका काय आहे ते समजून घेऊ.
गॅसलाइटिंग म्हणजे काय?
गॅसलाइटिंग म्हणजे एखादी व्यक्ती जाणूनबुजून किंवा सवयीने तुमच्या आठवणी, भावना आणि समजुतीवर शंका निर्माण करते, जेणेकरून तुम्हाला स्वतःच्याच विचारांवर विश्वास राहू नये. “असं काही झालंच नव्हतं”, “तू उगाच अतिविचार करतेस”, “तुला काहीच आठवत नाही” अशी वाक्ये यात वारंवार येतात. हा शब्द एका जुन्या नाटक-चित्रपटावरून आला आहे, ज्यात नायक घरातला गॅसचा दिवा मंद करून “काही बदललं नाही” असं ठामपणे सांगत राहतो. थोडक्यात, समोरच्याचा आत्मविश्वास हळूहळू पोखरणे हा याचा गाभा आहे.
गॅसलाइटिंगची सामान्य लक्षणे: रोजच्या उदाहरणांसह
- नात्यात: “मी असं बोललोच नव्हतो” असं तो/ती ठामपणे सांगतो, जरी मेसेज समोर असला तरी. तुम्ही नाराज झालात तर “तुला विनोदही कळत नाही” असं ऐकवलं जातं.
- कुटुंबात: “आम्ही तुझ्या भल्यासाठीच बोलतो, तू खूप संवेदनशील आहेस” असं म्हणत तुमच्या भावना वारंवार नाकारल्या जातात.
- ऑफिसमध्ये: बॉस किंवा सहकारी तोंडी दिलेली सूचना नंतर नाकारतात आणि “मी असं कधी सांगितलंच नाही, तुमच्याकडूनच चूक झाली” असं म्हणतात.
- सतत माफी मागणे: चूक नसतानाही तुम्हीच “सॉरी” म्हणत राहता.
- स्वतःवरचा संशय: “कदाचित खरंच माझंच चुकतंय” असा विचार वारंवार येतो.
मानसिक आरोग्यावर होणारा परिणाम
सतत स्वतःवर शंका घेतल्याने आत्मविश्वास कमी होतो, चिंता आणि ताण वाढतो, झोप बिघडते आणि निर्णय घेणं कठीण वाटू लागतं. काही जणांना एकटेपणा जाणवतो, कारण “कोणाला सांगूनही उपयोग नाही” असं वाटतं. दीर्घकाळ असं चालल्यास नैराश्याची शक्यताही वाढू शकते. म्हणूनच मनाची काळजी घेणं तितकंच महत्त्वाचं आहे.
मनाचेTalks च्या यूट्यूब चॅनलवरील हा मानसशास्त्रीय व्हिडिओ नक्की पाहा:
अशीच interesting माहिती मिळविण्यासाठी मनाचेTalks चे YouTube चॅनल सब्सक्राइब करा. आणि मनाचेTalks च्या विविध उपक्रमांमध्ये विनामूल्य सहभागी व्हा.
गॅसलाइटिंगला प्रतिसाद कसा द्यावा? ६ उपयुक्त टिप्स
- स्वतःच्या आठवणीवर विश्वास ठेवा: मनात शंका आली की स्वतःला विचारा, “नेमकं काय घडलं?” आणि तेच शांतपणे स्वीकारा. तुमच्या भावना खऱ्या आहेत.
- नोंदी ठेवा: तारीख, वेळ, घटना, मेसेज, ईमेल यांची छोटी डायरी किंवा मोबाइल नोट ठेवा. ऑफिसमध्ये महत्त्वाच्या सूचना ईमेलने पुन्हा कळवा.
- सीमा आखा: “मला हे मान्य नाही, मी माझी आठवण वेगळी आहे असं मानतो/मानते,” असं शांत पण ठाम सांगा. वादात न शिरता संवाद थांबवण्याची तयारी ठेवा. नम्रपणे नकार कसा द्यावा हे येथे वाचा.
- विश्वासू व्यक्तींशी बोला: मित्र, कुटुंबीय किंवा जवळच्या सहकाऱ्याला परिस्थिती सांगा. बाहेरचा दृष्टिकोन अनेकदा स्पष्टता देतो.
- स्वतःची तुलना आणि दोषारोप थांबवा: चूक तुमची नाही हे समजून घ्या. इतरांशी तुलना कशी थांबवावी आणि परिपूर्णतेचा अट्टहास कसा सोडावा हेही उपयोगी ठरेल.
- समुपदेशक किंवा मानसशास्त्रज्ञांची मदत घ्या: गोंधळ, चिंता किंवा भीती वाढत असेल तर तज्ज्ञांशी बोलणं हे कमकुवतपणा नाही, तर शहाणपण आहे.
विशिष्ट नात्यात किंवा ऑफिसमध्ये कसे ओळखाल?
एक साधी कसोटी: त्या व्यक्तीशी बोलल्यानंतर तुम्हाला वारंवार गोंधळल्यासारखं, दोषी किंवा स्वतःला कमी लेखल्यासारखं वाटतं का? हा पॅटर्न एखाद्या दिवसापुरता नसून पुन्हा पुन्हा दिसत असेल तर सावध व्हा. ऑफिसमध्ये श्रेय हिरावून घेणे, तोंडी आश्वासन नाकारणे आणि तुमच्या कामाबद्दल सतत शंका निर्माण करणे ही चिन्हे असू शकतात. अशा वेळी तारखेसह लेखी नोंदी आणि ईमेलद्वारे पुष्टी तुमचं रक्षण करतात. नात्यात असेल तर सीमा आखा, शांत राहा आणि तुमचा सपोर्ट सर्कल मजबूत ठेवा.
लक्षात ठेवा: प्रत्येक मतभेद म्हणजे गॅसलाइटिंग नाही. कधी कधी लोकांची खरंच आठवण वेगळी असू शकते. फरक असा की गॅसलाइटिंगमध्ये हेतुपुरस्सर किंवा सातत्याने तुमची धारणा नाकारली जाते आणि तुमचा आत्मविश्वास खचवला जातो.
तज्ज्ञांची मदत केव्हा घ्यावी?
सततची भीती, झोप न लागणे, स्वतःला दोष देत राहणे, एकटेपणा किंवा स्वतःला इजा करण्याचे विचार येत असतील तर तातडीने मनोविकार तज्ज्ञ, समुपदेशक किंवा विश्वासू डॉक्टरांशी संपर्क साधा. गंभीर प्रकरणांमध्ये व्यावसायिक मदत अत्यावश्यक आहे. तुम्ही एकटे नाही, आणि मदत मागणं ही ताकद आहे.
तर पुढच्या वेळी Gen Z मित्र “gaslighting” म्हणाला, तर हसून दाद द्या, पण शब्दामागचा गंभीर अर्थही लक्षात ठेवा.
अधिक माहितीसाठी: Wikipedia: Gaslighting (विहंगावलोकन)
या आणि अशा वैविध्यपूर्ण लेखांचे अपडेट्स मिळविण्यासाठी आमचे फेसबुक पेज मनाचेTalks ला नक्की लाईक करा. आणि लेखांचे अपडेट्स व्हाट्स ऍप वर मिळवण्यासाठी येथे क्लिक करा / Instagram वर मनाचेTalks ला फॉलो करण्यासाठी येथे क्लिक करा / टेलिग्रामवर संवाद साधण्यासाठी येथे क्लिक करा
सदर लेख अथवा लेखातील कुठल्याही भागाचे छापील, इलेक्ट्रॉनिक माध्यमात परवानगीशिवाय पुनर्मुद्रण किंवा कुठल्याही सोशल मीडियात कॉपी-पेस्ट करून पुनर्लेखन करण्यास सक्त मनाई आहे. याचे उल्लंघन केल्याचे आढळल्यास कायदेशीर कारवाई करण्यात येईल.
माहिती उपयुक्त वाटल्यास वरती उजव्या कोपऱ्यात दिलेले बटन दाबून हा लेख व्हॉट्सऍप वर आपल्या मित्र मैत्रीणींना पाठवा.