बँक खात्यात नॉमिनी कसा जोडावा, हा प्रश्न खाते उघडल्यानंतर अनेकदा मागे पडतो. आपण बचत करतो, ठेवी वाढवतो; पण आपल्या पश्चात कुटुंबाला त्या पैशांचा दावा करताना अडचण येऊ नये, यासाठी नामनिर्देशनाची नोंद तपासणेही महत्त्वाचे आहे. ही सुविधा मृत खातेदाराच्या ठेवीवरील दावा सुलभ करण्यासाठी आहे. [१]
“खाते उघडताना नाव दिले असेलच” असे गृहीत न धरता एकदा खात्री करून पाहूया. आजचा लेख बचत खाते, मुदत ठेव आणि आवर्ती ठेव यांतील नोंदीसाठी आहे. विमा, म्युच्युअल फंड किंवा सरकारी बचत योजनांना हाच नियम सरसकट लागू समजू नका; त्यांची प्रक्रिया स्वतंत्रपणे तपासा.
नॉमिनी म्हणजे नेमके काय?
नॉमिनी म्हणजे खातेदाराने बँकेकडे नोंदवलेली नामनिर्देशित व्यक्ती. खातेदाराच्या मृत्यूनंतर आवश्यक पडताळणी करून बँक तिला ठेवीची रक्कम देऊ शकते. मात्र नॉमिनी झाल्यामुळे कायदेशीर वारसांचे हक्क आपोआप संपत नाहीत. बँकेकडून रक्कम स्वीकारताना नॉमिनी कायदेशीर वारसांचा विश्वस्त म्हणून ती स्वीकारतो, असे रिझर्व्ह बँकेच्या मार्गदर्शनात स्पष्ट केले आहे. [२]
ही संकल्पना समजण्यासाठी नॉमिनी आणि कायदेशीर वारस यांतील मूलभूत फरक वाचता येईल. आपल्या कुटुंबात वारसाहक्काचा वाद असल्यास पात्र कायदेतज्ज्ञांचा वैयक्तिक सल्ला घ्या; केवळ नामनिर्देशनाला मृत्युपत्राचा पर्याय समजू नका.
बँक खात्यात नॉमिनी कसा जोडावा? या ७ पायऱ्या पाळा
१. प्रत्येक खात्याची विद्यमान नोंद तपासा
बचत खाते, मुदत ठेव आणि आवर्ती ठेव यांची यादी करा. पासबुक, खातेविवरण किंवा ठेवपावतीवर नामनिर्देशन नोंदवल्याचा उल्लेख आणि नॉमिनीचे नाव आहे का ते पाहा. रिझर्व्ह बँकेने ही माहिती नोंदवण्याच्या सूचना दिल्या आहेत. एका खात्यावर नाव दिसले म्हणून प्रत्येक ठेवीवर तेच आहे असे गृहीत धरू नका. [१]
ठेवींचे प्रकार समजण्यासाठी मुदत ठेव आणि आवर्ती ठेव यांची तुलना उपयोगी ठरेल.
२. नोंदणीचा योग्य मार्ग विचारा
आपल्या बँकेच्या अधिकृत संकेतस्थळावर किंवा ॲपमध्ये नामनिर्देशनाचा पर्याय उपलब्ध आहे का ते तपासा. नसेल, किंवा प्रक्रिया समजत नसेल, तर शाखेकडून सध्याचा अर्ज घ्या. नवीन नोंद, जुने नामनिर्देशन बदलणे आणि ते रद्द करणे या वेगळ्या विनंत्या असू शकतात. आपल्याला नेमके काय करायचे आहे ते सुरुवातीलाच सांगा.
३. नाव आणि तपशील अचूक भरा
नॉमिनीचे पूर्ण नाव, पत्ता, नाते आणि वय यांसारखे अर्जात मागितलेले तपशील तयार ठेवा. लघुरूप किंवा घरगुती टोपणनावाऐवजी कागदोपत्री नाव वापरा. नॉमिनी अल्पवयीन असल्यास जन्मतारीख आणि त्याच्या अल्पवयीन काळात रक्कम स्वीकारण्यासाठी नेमलेल्या प्रौढ व्यक्तीचे तपशील लागू शकतात. आपल्या बँकेचा अर्ज नीट वाचा. [३]
४. एकापेक्षा अधिक नॉमिनी असल्यास पर्याय समजून घ्या
१ नोव्हेंबर २०२५ पासून लागू झालेल्या तरतुदींनुसार बँक ठेवींसाठी कमाल चार व्यक्तींचे नामनिर्देशन करता येते. चार नावे देणे बंधनकारक नाही. दोन पद्धतींतील फरक महत्त्वाचा आहे: [४]
- एकाच वेळी लागू होणारे नामनिर्देशन: प्रत्येक नॉमिनीचा टक्केवारीतील हिस्सा नमूद करायचा; सर्व हिस्स्यांची बेरीज १०० टक्के असावी.
- क्रमाने लागू होणारे नामनिर्देशन: नावे प्राधान्यक्रमाने दिली जातात. आधीच्या क्रमांकाच्या नॉमिनीचा मृत्यू झाल्यावर पुढील व्यक्तीचे नामनिर्देशन लागू होते; ही एकाच वेळी समान वाटपाची पद्धत नाही. [४]
हा पर्याय बँक ठेवींच्या संदर्भात आहे. बँक लॉकर आणि सुरक्षित ताब्यातील वस्तूंसाठी फक्त क्रमाने लागू होणारे नामनिर्देशन अनुमत आहे. अर्ज करण्याआधी आपण कोणत्या सुविधेसाठी नोंद करत आहोत ते स्पष्ट करा. [४]
५. संयुक्त खात्याच्या अटी तपासा
संयुक्त खाते असल्यास संबंधित खातेदारांच्या आवश्यक सह्या आणि अर्जाची पूर्तता शाखेकडून तपासून घ्या. संयुक्त खात्यात नॉमिनीचा रक्कम स्वीकारण्याचा अधिकार सर्व ठेवीदारांच्या मृत्यूनंतर निर्माण होतो. म्हणून संयुक्त खातेदार आणि नॉमिनी या भूमिका एकच समजू नका. खात्यावरील जिवंत खातेदारासंबंधीच्या अटीही स्वतंत्रपणे समजून घ्या. [२]
६. अर्ज दिल्यावर पोचपावती जपा
अर्ज सादर करणे म्हणजे काम संपले असे नाही. नियमानुसार पूर्ण अर्ज मिळाल्यानंतर तीन कामकाजाच्या दिवसांत बँकेने पोच द्यावी. विनंती नियमांनुसार नसल्याने नाकारली असल्यास त्याचे कारणही या मुदतीत लेखी कळवायचे आहे. पोचपावती जपून ठेवा आणि नंतर खात्यावरील प्रत्यक्ष नोंद पडताळा. [१]
७. बदल झाल्यावर पुन्हा आढावा घ्या
नॉमिनीचा मृत्यू, पत्त्यात बदल किंवा आपल्या कौटुंबिक नियोजनात बदल झाल्यास नोंद पुन्हा पाहा. नॉमिनी बदलण्याची प्रक्रिया बँकेकडून जाणून घ्या. कुटुंबातील विश्वासू व्यक्तीला खात्यांची यादी आणि कागदपत्रे कुठे ठेवली आहेत ते सांगा. मात्र संकेतशब्द, गुप्त क्रमांक किंवा व्यवहारासाठी येणारे एकवेळचे संकेत शेअर करू नका.
नामनिर्देशन नसेल तर खाते उघडता येत नाही का?
असे नाही. इतर आवश्यक अटी पूर्ण असताना केवळ नामनिर्देशन नाकारल्यामुळे बँकेने खाते उघडण्यास नकार देऊ नये किंवा विलंब करू नये. तरीही कुटुंबाची पुढील प्रक्रिया सोपी व्हावी म्हणून ही सुविधा विचारपूर्वक वापरणे शहाणपणाचे ठरेल. नॉमिनी नसल्यास दावा अशक्य होतो असेही समजू नका; लागू प्रक्रिया वेगळी असते. [१] [२]
आजपासून सुरुवात कशी कराल?
आज एक खाते निवडा, त्यावरील नॉमिनीची नोंद तपासा आणि अपूर्ण माहितीची छोटी यादी करा. पुढच्या आठवड्यात शाखेत जाण्याची किंवा उपलब्ध ऑनलाइन प्रक्रिया पूर्ण करण्याची वेळ ठरवा. त्याच वेळी आपत्कालीन निधीचे नियोजन आणि कुटुंबाच्या कागदपत्रांची सुव्यवस्था यांचाही आढावा घ्या.
आर्थिक काळजी म्हणजे केवळ अधिक पैसे साठवणे नाही; आपल्या माणसांना आवश्यक माहिती शोधता येईल अशी व्यवस्था करणेही तितकेच महत्त्वाचे. आपल्या बँकेत नोंद तपासताना काय अनुभव आला, ते टिप्पणीत सांगा—खाते क्रमांक किंवा वैयक्तिक तपशील मात्र लिहू नका.
ही सामान्य माहिती आहे, वैयक्तिक आर्थिक किंवा कायदेशीर सल्ला नाही. प्रत्यक्ष अर्ज करताना बँकेच्या अद्ययावत सूचना आणि आपल्या खात्याला लागू असलेल्या अटी तपासा.
या आणि अशा वैविध्यपूर्ण लेखांचे अपडेट्स मिळविण्यासाठी आमचे फेसबुक पेज मनाचेTalks ला नक्की लाईक करा. आणि लेखांचे अपडेट्स व्हाट्स ऍप वर मिळवण्यासाठी येथे क्लिक करा / Instagram वर मनाचेTalks ला फॉलो करण्यासाठी येथे क्लिक करा / टेलिग्रामवर संवाद साधण्यासाठी येथे क्लिक करा
सदर लेख अथवा लेखातील कुठल्याही भागाचे छापील, इलेक्ट्रॉनिक माध्यमात परवानगीशिवाय पुनर्मुद्रण किंवा कुठल्याही सोशल मीडियात कॉपी-पेस्ट करून पुनर्लेखन करण्यास सक्त मनाई आहे. याचे उल्लंघन केल्याचे आढळल्यास कायदेशीर कारवाई करण्यात येईल.
माहिती उपयुक्त वाटल्यास वरती उजव्या कोपऱ्यात दिलेले बटन दाबून हा लेख व्हॉट्सऍप वर आपल्या मित्र मैत्रीणींना पाठवा.