नम्रपणे नकार कसा द्यावा, हा प्रश्न साध्या प्रसंगातही आपल्याला अडवतो. रविवारची विश्रांती ठरलेली असताना नातेवाईक काम सांगतात, कार्यालयातून निघताना सहकारी मदत मागतो किंवा मित्र पुन्हा पैसे उधार मागतो. मनात नाही असते; तोंडातून मात्र होकार निघतो. नंतर आपलीच कामे रखडतात आणि स्वतःवर चिडचिड होते.
प्रत्येक मागणी नाकारणे हा यावरचा उपाय नाही. आपली क्षमता, आधीच्या जबाबदाऱ्या आणि समोरच्याची गरज विचारात घेऊन स्पष्ट उत्तर देणे महत्त्वाचे. ठाम संवाद म्हणजे स्वतःचे म्हणणे मांडताना दुसऱ्याच्या हक्कांचा आणि मतांचाही आदर राखणे. अशा संवादामुळे ताण हाताळण्यास मदत होऊ शकते, असे मेयो क्लिनिक सांगते. [१]
होकार देण्यापूर्वी स्वतःला तीन प्रश्न विचारा
“माझ्याकडे खरोखर वेळ आहे का?”, “हे स्वीकारल्यामुळे आधीचे कोणते काम मागे पडेल?” आणि “मी इच्छेने होकार देतोय की नाराजीच्या भीतीने?” हे प्रश्न मनात विचारा. उत्तर लगेच सुचले नाही तर वेळ मागा; पण केवळ विषय टाळण्यासाठी उत्तर लांबवू नका. आपल्या प्राधान्यांचा विचार करून निर्णय घेणे आणि उत्तरासाठी थोडा अवधी मागणे हे मेयो क्लिनिकच्या मार्गदर्शनाशी सुसंगत आहे. [२]
दिवसभरातील उपलब्ध वेळ समजून घेण्यासाठी वेळेचे नियोजन करण्याच्या सोप्या सवयी वाचू शकता. आपल्या वहीतील आधीच्या नोंदी पाहून नवीन कामासाठी जागा आहे का, ते ठरवा.
नम्रपणे नकार कसा द्यावा: वापरून पाहण्यासारखी ७ वाक्ये
पुढील संवाद हे सरावासाठीचे नमुने आहेत. आपल्या नात्यानुसार संबोधन बदला; मात्र संदेश स्पष्ट ठेवा. आवाज शांत असू द्या आणि समोरच्याला कमी लेखणारे शब्द टाळा.
१. “आत्ता होकार देऊ शकत नाही; संध्याकाळपर्यंत कळवेन.”
कार्यक्रमाची जबाबदारी घ्यायची की नाही, हे ठरत नसल्यास हे वाक्य उपयोगी पडेल. ठरवलेल्या वेळेत स्वतःहून उत्तर द्या. शक्य नसेल तर “माझे वेळापत्रक पाहिले; यावेळी ही जबाबदारी घेता येणार नाही” असे सांगा. वेळ मागणे म्हणजे होकार दिलेला नाही, हे सुरुवातीलाच स्पष्ट करा. उगाच आशा देऊन शेवटच्या क्षणी गायब होऊ नका.
२. “आज माझे नियोजन झाले आहे; हे काम घेता येणार नाही.”
घरातील अतिरिक्त काम किंवा अचानक आलेल्या निमंत्रणासाठी लांबलचक कारणांची गरज नसते. “विचारल्याबद्दल धन्यवाद; आज येता येणार नाही” इतके उत्तरही पुरेसे असू शकते. खोटी तब्येत बिघडल्याचे सांगण्याऐवजी खरी मर्यादा थोडक्यात मांडा. आधी मान्य केलेले काम असेल तर मात्र त्याची जबाबदारी आणि पर्यायी व्यवस्था याबद्दल स्वतंत्रपणे बोला. [२]
३. “हे घ्यायचे असेल, तर आधीचे कोणते काम पुढे ढकलू?”
वरिष्ठांनी आणखी काम दिल्यास सरळ विरोध करण्यापेक्षा प्राधान्यक्रम स्पष्ट करून घ्या. “आज दोन अहवाल पूर्ण करायचे आहेत. नवीन काम आधी घ्यायचे का?” असे विचारा. ठरलेली मुदत आणि अपेक्षा लिहून ठेवा. कार्यालयात नकार देणे म्हणजे नेमून दिलेली कर्तव्ये दुर्लक्षित करणे नव्हे; उपलब्ध वेळेत काय शक्य आहे, याची चर्चा करणे होय.
४. “पूर्ण काम घेता येणार नाही; पंधरा मिनिटे मदत करू शकतो.”
सहकाऱ्याला प्रक्रिया समजावून सांगणे शक्य असेल, पण त्याचे संपूर्ण काम करणे शक्य नसेल, तर मदतीची व्याप्ती ठरवा. “मी सुरुवातीचा नमुना दाखवतो; पुढचे तुम्हाला करावे लागेल” असे सांगा. पर्याय सुचवणे बंधनकारक नाही. जो वेळ देऊ शकत नाही, तो केवळ आपले उत्तर मवाळ वाटावे म्हणून देण्याचे वचन देऊ नका.
५. “तुझी अडचण समजते; पण पैसे उधार देणे शक्य नाही.”
आर्थिक विनंती नाकारताना मैत्रीचे मूल्यमापन किंवा व्यक्तीवर टीका करण्याची गरज नाही. आपला निर्णय सांगा; घरातील संपूर्ण आर्थिक तपशील उघड करणे आवश्यक नाही. माहिती शोधण्यात मदत करायची असल्यास ती वेगळी ऑफर करा. आधीपासून घेतलेली संयुक्त आर्थिक जबाबदारी असेल, तर तिचा विचार वेगळा करा; हे वाक्य ती टाळण्यासाठी वापरू नका.
६. “या वैयक्तिक विषयावर बोलणे मला सोयीचे वाटत नाही.”
पगार, लग्न, अपत्य किंवा कौटुंबिक मतभेदांबद्दल प्रश्न आल्यास ही मर्यादा सांगता येईल. विषय बदलण्याचा प्रयत्न करा: “आपण दुसऱ्या विषयावर बोलूया.” समोरचा प्रश्न पुन्हा विचारत राहिला, तरी नवे स्पष्टीकरण देत राहण्याऐवजी तेच उत्तर शांतपणे द्या. आपला नकार समोरच्याला आवडेलच, अशी हमी मात्र कोणतेही वाक्य देत नाही.
७. “तुमचे म्हणणे ऐकले; तरी माझा निर्णय तोच आहे.”
वारंवार आग्रह होत असेल, तर निर्णय बदलण्यासाठी नवी माहिती मिळाली आहे का, ते पाहा. नसल्यास शांतपणे आपल्या उत्तरावर राहा. “याबद्दल आणखी चर्चा करायची नाही” असेही सांगू शकता. धमकी किंवा हिंसेची भीती असेल तर ठाम बोलण्याचा सराव करण्यापेक्षा आधी सुरक्षित जागा आणि विश्वासू व्यक्तीची मदत निवडा.
नकारानंतर अपराधी वाटले तर काय कराल?
स्वतःला विचारा: “मी अपमान केला का, की माझी मर्यादा सांगितली?” समोरचा नाराज झाला म्हणून आपला निर्णय चुकीचाच ठरतो असे नाही. तरी बोलण्यात कठोरपणा झाला असेल तर त्याबद्दल माफी मागता येते; निर्णय बदलणे वेगळा विषय आहे. स्वतःला प्राधान्य देण्याबद्दलचा लेख वाचून आपल्या गरजांवरही विचार करा.
नाही म्हणायला शिकणे हा सरावाचा भाग आहे. आधी कमी जोखमीच्या प्रसंगात छोटा नकार देऊन पाहा. आरशासमोर किंवा विश्वासू व्यक्तीसोबत वाक्य बोलण्याचा सराव उपयोगी ठरू शकतो. भीती किंवा अस्वस्थता दैनंदिन आयुष्यात सातत्याने अडथळा आणत असेल तर समुपदेशकाची मदत घ्या. [१]
आज एक छोटा प्रयोग करा
आज कोणत्या एका अनावश्यक मागणीला आपण स्पष्ट उत्तर देणार आहोत, ते लिहा. वरचे योग्य वाक्य निवडा आणि स्वतःच्या शब्दांत बोला. अधिक संदर्भासाठी नकार देण्याची कला हा लेखही पाहा. आपण कोणत्या प्रसंगात नाही म्हणताना अडखळता? वैयक्तिक माहिती न देता अनुभव प्रतिक्रियांमध्ये सांगा.
या आणि अशा वैविध्यपूर्ण लेखांचे अपडेट्स मिळविण्यासाठी आमचे फेसबुक पेज मनाचेTalks ला नक्की लाईक करा. आणि लेखांचे अपडेट्स व्हाट्स ऍप वर मिळवण्यासाठी येथे क्लिक करा / Instagram वर मनाचेTalks ला फॉलो करण्यासाठी येथे क्लिक करा / टेलिग्रामवर संवाद साधण्यासाठी येथे क्लिक करा
सदर लेख अथवा लेखातील कुठल्याही भागाचे छापील, इलेक्ट्रॉनिक माध्यमात परवानगीशिवाय पुनर्मुद्रण किंवा कुठल्याही सोशल मीडियात कॉपी-पेस्ट करून पुनर्लेखन करण्यास सक्त मनाई आहे. याचे उल्लंघन केल्याचे आढळल्यास कायदेशीर कारवाई करण्यात येईल.
माहिती उपयुक्त वाटल्यास वरती उजव्या कोपऱ्यात दिलेले बटन दाबून हा लेख व्हॉट्सऍप वर आपल्या मित्र मैत्रीणींना पाठवा.